weblog van het centrum voor coaching en counseling

Onlangs bezocht ik een concert in het Muziekgebouw aan ‘t IJ. Daar werd het werk ‘Questions…’ (2007) van de componist Erkki-Sven Tüür voor het eerst uitgevoerd. Tüür zette de tekst van een interview met filosoof David Bohm op muziek. De muziek volgde en versterkte de tekst van het interview. Een interview dat ging over de betekenis van cultuur, maatschappij, vooruitgang en de dialoog. Vier mannenstemmen stelden de vragen van de interviewer en verwoordden een antwoord. Dissonant trillende violen riepen vraagtekens op. Luisterend naar de muziek begon ik mijzelf af te vragen wat het betekent om in een cultuur samen te leven, en welke rol ik als counselor in die samenleving speel. Eén zin uit het interview bleef me bij: "Culture implies shared meaning, in which everybody participates."

gedeelde betekenis
"Culture implies shared meaning." Cultuur is het delen van betekenis. We leven samen met anderen in een cultuur van gedeelde betekenissen. Ik begrijp en versta jou omdat we betekenissen met elkaar delen. Dat gebeurt op drie niveau’s. In de eerste plaats herkennen we dezelfde tekens. Daardoor weet ik, wanneer jij met je hoofd schudt, dat je zeggen wil: nee. Maar daarnaast delen we ook nog impliciete overtuigingen. We zijn als het ware al voorgeprogrammeerd; met liberaal-democratische uitgangspunten van samenleven, in een maatschappij met joods-christelijke traditie en in een tijd van veranderende verhoudingen.
De derde laag waarop we betekenissen delen is die van ons bestaan. We herkennen bij elkaar de algemeen menselijke worsteling om ons bestaan vorm te geven. Hoewel we ons leven ieder op onze eigen en unieke manier inrichten, wandelen we wel allemaal de weg van het bestaan. Hoe verschillend we onze wereld van waarden en betekenissen ook hebben ingedeeld, we maken deel uit van de ene menselijke cultuur. Daarin delen we de zelfde universele levensthema’s van autonomie en verbondenheid, van afscheid en nieuw begin, et cetera. In de diepte van ons zijn delen we betekenissen. Daar liggen herkenbare thema’s en patronen verweven, waarover we ons met elkaar kunnen verstaan.

gedeelde cultuur
"Culture implies shared meaning, in which everybody participates." Cultuur is dus iets waaraan we zelf een bijdrage leveren. De countertenor, tenor en bariton brengen in ‘Questions…’ elk hun eigen klank voort. Maar die eigen stem maakt tegelijk deel uit van dat ene muziekstuk. Elk van de zangers zingt zijn eigen partituur, om de muziek als geheel hoorbaar te maken. Zo kunnen ook wij ons, ieder op onze eigen manier, verbinden met de betekeniswereld waarin we leven. En zo de gezamenlijke cultuur van de menselijke samenleving zichtbaar maken.
"Culture is inherently a participatory thing," zegt David Bohm in het interview. We hebben de verantwoordelijkheid om de menselijke cultuur samen gestalte te geven door er actief deel aan te hebben. Door ons te verbinden met de cultuur die we met elkaar delen, kunnen we luisteren naar de (dis)harmonie van het geheel van onze individuele bijdragen. Als we dat doen, gaat ons samenleven klinken. Zo ontstaat een spannende samenleving, waarin ruimte is voor nieuwe, onverwachte ervaringen.
Wanneer ik er op uit ben om in onze betekenissen een gezamenlijke wereld te ontdekken en te herkennen, luister ik niet meer alleen naar mijzelf. Pas dan kan ik je echt verstaan. Dat uitgangspunt maakt verbinding en contact met de ander mogelijk. Zo ontstaat er ruimte voor een bredere, algemeen menselijke cultuur van samenleven.

verdeeldheid
In ons leven meewerken aan die gedeelde cultuur is niet vanzelfsprekend. We zijn vaak bang of gemakzuchtig, en maken liever geen deel uit van één cultuur met diegenen die vreemd voor ons zijn. Het is gemakkelijker ons op te sluiten in de betekeniswereld van onze eigen cultuur, en die af te zetten tegen de anderen. Dan worden tegenstellingen al snel uitgelegd als een probleem dat ontspringt aan verschillen in cultuur. Aanpassing aan de overheersende cultuur lijkt de oplossing. Dat zien we niet alleen in internationale en nationale tegenstellingen (democraten vs. terroristen, Nederlanders vs. moslims). Het is een kenmerk dat zich op alle niveau’s van onze samenleving uit. Je ziet het tussen vinexbuurt en probleembuurt, tussen ons bedrijf en de concurrent, tussen witte en zwarte scholen, tussen ons team en de andere afdeling.
Als counselor valt mij op, dat we ook in onszelf deze verdeeldheid ervaren. In de grote en kleine tegenstellingen tussen wij en zij brengen we namelijk telkens onszelf mee. Wanneer we ons opsluiten in de betekeniswereld van onze eigen groep, hebben we geen oog voor de waarden die de ‘ander’ vertegenwoordigt. We ontnemen die ander met zíjn betekeniswereld het recht om te bestaan. Maar wanneer we vasthouden aan ons oordeel over de waarden van anderen, veroordelen we die waarden ook in ons eigen bestaan. We veroordelen onszelf tot één bepaald waardenpatroon en verliezen de openheid op anderen.
Zo sluiten we ons af van een cultuur die we met alle mensen delen. En dat terwijl we in ons menselijk bestaan juist fundamenteel met elkaar verbonden zijn. We doorlopen allemaal datzelfde bestaan dat ons tot mens maakt. We komen er allemaal dezelfde dilemma’s in tegen, over waarden en waarheden. Ons bestaan biedt een krachtige verbinding om met alle mensen te kunnen samenleven.

openheid
Door die verbinding op te zoeken, hernieuwen we onze openheid. Werken aan een gedeelde cultuur van samenleven is dan niet zomaar een ideaal voor een betere wereld. Het is vooral ook een manier om ons eigen leven serieus te nemen, door ons meer open te stellen voor wat vreemd voor ons was gebleven. We gaan op zoek naar verloren waarden en betekenis. Naar delen van onze menselijke cultuur waarvan we afgescheiden geraakt waren.
Hoe doe je dat dan, werken aan een breed gedeelde cultuur? In het muziekstuk klinkt een antwoord. We kunnen aan een gezamenlijke cultuur werken door in dialoog te gaan. De vier mannenstemmen uit het muziekstuk klinken soms disharmonisch. Maar ze zoeken elkaar op en vinden elkaar. In de dialoog, in de menselijke herkenning van gedeelde betekenis, wordt een diepere harmonie hoorbaar.
Die samenklank van gedeelde betekenis ontstaat door letterlijk ‘samen te spreken’. Dat kan ik niet alleen. Dialoog ontstaat wanneer ik me durf te verbinden met iemand die het ‘vreemde’ vertegenwoordigt. Dan ontstaat ruimte voor het onbekende. In de ervaring van de vreemde ander kunnen we nieuwe waarden en betekenissen ontdekken.
In de muziek wordt daarover gezegd: "[Dialogue] will create a new frame of mind in which there is a common consciousness." Wanneer we werkelijk in dialoog zijn met de ander, gaan we voorbij aan de vraag wie gelijk heeft en wie niet. Er ontstaat een gezamenlijk denkkader, waarbinnen onze verschillende betekeniswerelden samen kunnen bestaan. Er ontstaat een gedeelde cultuur van openheid, die de waarden van ons allebei bestaansrecht gunt. We mogen er samen leven.

een rol voor de counselor
Zoekend naar manieren om samen te leven in een breed gedeelde cultuur, gaan we in dialoog met het andere, het vreemde. Dan doen we recht aan ons bestaan. Maar hoe doe je dat, in dialoog gaan? We zagen immers al dat dat steeds misgaat, in de maatschappij en in ons eigen leven. Telkens weer sluiten we ons op in de betekenissen van onze eigen wereld. Ook dat hoort kennelijk bij de manier waarop wij mensen bestaan. Hoe creëer ik dan toch de openheid om nieuwe, voor mij vreemde waarden en betekenissen toe te laten?
Om samen spreken mogelijk te maken, moeten we bereid zijn in gesprek te gaan met onszelf. Om recht te doen aan het menselijk bestaan, moet ik in de eerste plaats recht doen aan mijn eigen bestaan. Ik moet mijn oordelen en de waarde van mijn eigen betekeniswereld leren kennen. Pas dan kan ik ze in vraag stellen. Zodat mijn waarden niet langer vanzelfsprekend de impliciete overtuigingen zijn waarbinnen ik ben grootgebracht. Dan vind ik in mijzelf een openheid om mijn oordelen over de wereld van de ander uit te stellen.
Wanneer ik mijn eigen waarden en betekenissen leer kennen, word ik vrij. Telkens opnieuw ben ik vrij om te kiezen of ik me met mijn betekenissen van harte wil verbinden, of op zoek wil gaan naar alternatieven. Vrij om mijn oordeel tijdelijk op te schorten. Vanuit die openheid kan ik de ander tegemoet treden. Ik ga in dialoog met de wereld om me heen.
En daar komt de rol van de counselor aan het licht. Als counselor bied ik gelegenheden om je eigen betekeniswereld te leren kennen, en hier vrijer mee om te gaan. Vrij te worden voor jouw eigen waarden. Ik nodig elke cliënt uit zijn of haar eigen wereld van betekenissen te onderzoeken. Welke oordelen over zichzelf en zijn wereld heeft de cliënt? Wat is in zijn bestaan van waarde? Kan en wil hij zich daarmee van harte verbinden? Welke alternatieven zijn er? Zo creëert de cliënt een openheid naar zichzelf. Van daaruit kan hij of zij zich verbinden met het vreemde buiten zichzelf. Kan hij contact maken met een cultuur van samenleven.

samen leven
Dat gesprek met een cliënt is zelf al een dialoog. Daarin kan ik mezelf als counselor dus niet buiten schot houden. Elke cliënt confronteert ook mij met een nieuwe, andere betekeniswereld. Ben ik zelf wel vrij voor de waarden die híj vertegenwoordigt? Waarden, die deel uitmaken van ons bestaan, van het mens-zijn. Lukt het ons om onze betekeniswereld aan die van de ander laten raken?
Ook in een counselinggesprek lukt dat vaak juist niet. Door te reflecteren op de vraag hoe dat komt, leert de cliënt (en ook de counselor) zijn eigen wereld van betekenis kennen. Tegen het vreemde van de ander in, nemen we ons eigen bestaan serieus. Waar raken we elkaars spoor bijster? In het zoeken naar een openheid om het verschil met de ander te ervaren, ontstaat contact.
Het gesprek tussen counselor en cliënt is zo de ervaring van echte dialoog. Er ontstaat een resonantie, een verbinding die voelbaar is. We voelen dat we met elkaar delen wat het betekent om mens te zijn. We ervaren waarachtig contact. In dat contact ontdekken beiden een levenshouding van samen leven. Het proces om die levenshouding telkens opnieuw te ontdekken is helend. Die ervaring neem je mee in de rest van je bestaan.

In onze maatschappij wordt samenleven gemakkelijk verstaan als: je aan de heersende cultuur aanpassen. Maar samenleven is in de eerste plaats samen léven, elk vanuit onze eigen wereld. Door mijn eigen bestaan serieus te nemen, ontdek ik mijn eigen waarde, en ondertussen ook de ander, met zijn waardevolle betekenissen. Dan blijk ik niet alle antwoorden te hebben. Wanneer ik leef vanuit een vragende houding, vol ‘Questions…’, ontdek ik dat we allebei hetzelfde menselijke bestaan vorm geven. Er ontstaat een cultuur van gezamenlijke waarde en betekenis. Zo geven we, als counselor, als cliënt, als mens, ieder vanuit een eigen verantwoordelijkheid, ons eigen bestaan èn de samenleving vorm.